Waarom is er weerstand tegen windturbines?

Mensen die zich verzetten tegen een project doen dat niet altijd omdat ze tegen verandering zijn, of alleen omdat ze de turbines niet in hun achtertuin willen. Hun zorgen komen voort uit heel verschillende redenen: bijvoorbeeld twijfel aan de effectiviteit van windenergie, zorgen over gezondheid of landschap, wantrouwen richting de initiatiefnemers, of de sociale druk van hun omgeving.

Als we weerstand afdoen als een persoonlijk probleem (‘NIMBY’ – not in my backyard) schuiven we het probleem af op de burger, zonder kritisch te kijken naar het project zelf of naar hoe het proces is verlopen. Daarmee missen we waardevolle informatie. Onderzoek laat zien dat weerstand niet één oorzaak heeft, maar dat er vaak meerdere redenen tegelijk spelen. Als we begrijpen wáárom mensen weerstand voelen, kunnen we daar beter op inspelen.

Interview met Marieke Fransen, Hoogleraar Communicatie en Media

“Weerstand is niet iets om weg te nemen, maar om te begrijpen”

Marieke Fransen doet al jaren onderzoek naar weerstand, communicatie en gedragsverandering. Ze ontwierp een model met twaalf oorzaken van weerstand en pleit voor meer nieuwsgierigheid in plaats van overtuigingsdrang. Volgens haar is weerstand geen probleem dat je moet oplossen, maar een waardevol signaal van betrokkenheid.

Wat is weerstand eigenlijk? Het lijkt zo’n simpel woord, maar toch wordt het vaak anders uitgelegd. Hoe kijk jij daarnaar?

“Weerstand is inderdaad een vaag en lastig te definiëren begrip. Ik ben daar al jaren mee bezig. Als iemand iets niet doet wat jij verwacht, noem je dat dan meteen weerstand? Of is er iets anders aan de hand?

Er is bijvoorbeeld een boekhoofdstuk van Eric Knowles en Dan Riner, zij brachten drie vormen van weerstand samen: reactance, skepticism en inertia. Dat is een mooi begin. Reactance is het gevoel dat je vrijheid wordt bedreigd, skepticism is de angst dat je in de maling wordt genomen, en inertia betekent gewoon: je hebt geen zin om te veranderen. In ons eigen overzicht uit 2015 beschrijven ik en mijn collega’s iets soortgelijks. Maar we dachten: dit kan toch niet alles zijn? We zijn dit verder gaan onderzoeken.”

En toen kwamen jullie uit op twaalf redenen van weerstand?

“Ja, precies. We zijn dieper gaan graven en hebben ons gericht op waarom mensen weerstand voelen. Niet op hoe ze zich gedragen, maar op wat erachter zit. Dat leverde uiteindelijk twaalf redenen op, die elkaar deels overlappen maar wel gedetailleerder en praktischer zijn. Ze geven veel meer houvast om te begrijpen wat er speelt.

Wat belangrijk is om te beseffen: elke reden vraagt om een andere aanpak. Als iemand jou niet vertrouwt, heeft dat iets anders nodig dan wanneer iemand denkt dat hij het gevraagde niet kan uitvoeren. Voordat je oplossingen bedenkt, moet je eerst weten wat de oorzaak is.”

Kun je een voorbeeld geven? Bijvoorbeeld bij weerstand tegen windmolens?

“Bij windmolens denken mensen vaak meteen aan NIMBY – ‘not in my backyard’. Maar dat is een veel te simpele verklaring. Als je naar onze twaalf oorzaken kijkt, zie je dat het van alles kan zijn: sommige mensen vinden de huidige situatie prettiger, anderen twijfelen of windmolens wel bijdragen aan de energietransitie. Wantrouwen richting de initiatiefnemers speelt vaak mee. Of mensen vragen zich af: waarom wij wel en anderen niet?

Ook sociale context speelt een rol: als jouw buurt fel tegen windmolens is, dan moet je wel stevig in je schoenen staan om voor te zijn. Want daarmee wijk je af van de groep waar je bij hoort. En dat raakt aan je identiteit. Verandering heeft dus niet alleen met feiten te maken, maar ook met wie je bent en bij wie je hoort.”

Je zegt eigenlijk: weerstand is niet irrationeel, maar logisch vanuit het perspectief van de ander

“Precies. Het is een uiting van zorgen, van betrokkenheid. Mensen maken zich ergens druk om. En dat wil je juist serieus nemen. Vroeger dacht men vaak: hoe kunnen we weerstand wegnemen? Maar ik denk dat je beter kunt zeggen: hoe kunnen we die zorgen beter begrijpen en er iets mee doen? Dan haal je het gesprek naar boven. Sommige mensen hebben gewoon meer tijd nodig om aan een verandering te wennen.”

Kun je weerstand voorkomen als je het proces goed aanpakt?

“Je kunt het niet helemaal voorkomen, zeker niet bij grote maatschappelijke veranderingen. Maar je kunt wel proberen te voorkomen dat het onnodig groot wordt. Bijvoorbeeld door mensen vroeg te betrekken, helder te communiceren en te luisteren naar hun zorgen. En door samen te kijken of het plan zelf nog beter kan. Wat je vooral moet vermijden, is denken: als ik het goed uitleg, is iedereen het straks met me eens. Zo werkt het niet. Je kunt mensen niet overtuigen dat hun zorgen onterecht zijn. Wat je wél kunt doen, is die zorgen erkennen, uitleggen wat er speelt, en soms het proces of het plan aanpassen.”

Hoe kun je als overheid of projectontwikkelaar hier verstandig mee omgaan?

“Zie weerstand als iets waardevols, niet als irritant of lastig. Het geeft je inzicht in wat mensen raakt. Als je weet waaróm iemand moeite heeft met jouw plan, kun je daar rekening mee houden.

Acht veelvoorkomende weerstanden en hoe je ze kunt adresseren

Franssen ontwikkelde een checklist met 12 redenen voor weerstand (logeion.nl/csc-insights). Hieronder vind je acht veelvoorkomende vormen van weerstand rond windprojecten, met handvatten hoe je daar zorgvuldig mee omgaat.

1. Zorg over nabijheid en overlast

Reden: Angst voor geluidsoverlast, slagschaduw of horizonvervuiling; ervaren inbreuk op het woongenot.

Aanpak: Neem zorgen over leefomgeving serieus. Onderzoek alternatieve locaties, technische maatregelen (bijv. stillere turbines) of landschappelijke inpassing. Erken dat sommige impact niet te vermijden is, maar leg duidelijk uit welke afwegingen zijn gemaakt. Laat mensen de nieuwe situatie alvast ervaren, bijvoorbeeld met visualisaties.

2. Gevoel van uitsluiting

Reden: Mensen voelen zich overvallen of buitengesloten uit het besluitvormingsproces.

Aanpak: Betrek bewoners zo vroeg mogelijk. Laat ze niet alleen reageren op kant-en-klare plannen, maar geef hen ruimte om mee te denken over locatie, ontwerp en randvoorwaarden. Echte participatie betekent invloed kunnen uitoefenen, niet alleen gehoord worden. Zorg dus dat er nog wat te kiezen valt.

3. Oneerlijke verdeling van lusten en lasten

Reden: Bewoners ervaren dat de nadelen hen treffen, terwijl de baten elders terechtkomen (bijvoorbeeld bij energiebedrijven, grondeigenaren of ‘de Randstad’).

Aanpak: Zorg dat opbrengsten zichtbaar terugvloeien naar de lokale gemeenschap, bijvoorbeeld in de vorm van een omgevingsfonds of lagere energiekosten. Maar geld alleen is niet genoeg: laat bewoners meepraten over waar dat geld aan besteed wordt.

4. Wantrouwen richting initiatiefnemers of overheid

Reden: Gebrek aan vertrouwen door eerdere ervaringen of onduidelijke communicatie.

Aanpak: Werk aan betrouwbaarheid. Geef openheid over het proces en de belangen. Eerlijke antwoorden, ook op lastige vragen, en transparantie over wat nog onzeker is, bouwen op termijn meer vertrouwen dan mooie beloftes.

5. Twijfels over nut en effectiviteit

Reden: Mensen vragen zich af of windturbines daadwerkelijk bijdragen aan klimaatoplossingen of betaalbare energie.

Aanpak: Deel objectieve informatie over de bijdrage van windenergie, maar erken ook de beperkingen. Betrek onafhankelijke experts, gemengde burgerfora om kennisdeling geloofwaardiger te maken dan wanneer de initiatiefnemer zelf alle antwoorden geeft.

6. Sociale druk en identiteit

Reden: Als je omgeving fel tegen is, kost het moeite om zelf vóór te zijn. Of andersom: als jouw groep juist verandering wil, voel je druk om mee te doen.

Aanpak: Creëer ruimte voor nuance. In buurten waar de polarisatie groot is, kan het helpen om kleinere, veilige gesprekstafels te organiseren waarin mensen zonder groepsdruk hun mening kunnen vormen. Ook in je communicatie kun je diverse stemmen aan het woord laten.

7. Gebrek aan handelingsperspectief

Reden: Mensen voelen zich niet deskundig of bevoegd om zinvol bij te dragen.

Aanpak: Bied begrijpelijke informatie aan en ondersteun mensen bij het vormen van een mening. Geef concrete opties om invloed uit te oefenen of deel te nemen, zodat mensen niet afhaken.

8. Eerdere negatieve ervaringen

Reden: Nieuwe projecten roepen herinneringen op aan eerdere, negatieve beleidsprocessen of infrastructurele ingrepen.

Aanpak: Erken die geschiedenis. Vraag mensen expliciet naar hun eerdere ervaringen en probeer herhaling van fouten te voorkomen. Leg uit wat er nu anders is.

Als overtuigingen botsen: cognitieve dissonantie in de praktijk

Soms komt weerstand niet voort uit gebrek aan kennis of uit boosheid over het proces, maar uit een innerlijk conflict. Mensen willen zichzelf bijvoorbeeld wel zien als redelijke, milieubewuste burgers, maar voelen zich tegelijkertijd ongemakkelijk bij de komst van windmolens in hun omgeving. Dat spanningsveld heet cognitieve dissonantie: de botsing tussen wat iemand gelooft, voelt en doet.

Een bewoner kan bijvoorbeeld denken: “Ik ben vóór duurzaamheid, maar tegen die molens in mijn buurt.” Dat wringt. Om dat ongemakkelijke gevoel op te lossen, zoekt het brein naar verklaringen die het gedrag rechtvaardigen. De afkeer van het project wordt dan verplaatst naar andere redenen: “Die molens helpen het klimaat helemaal niet”, “het proces is oneerlijk” of “ze luisteren toch niet naar bewoners.” Zo blijft het zelfbeeld intact. Men voelt zich nog steeds een redelijk en moreel mens, maar nu met een “goede reden” om tegen te zijn.

Wat kun je hiermee als ambtenaar of projectleider?

Cognitieve dissonantie los je niet op met meer feiten of uitleg. Extra informatie kan het gevoel van dreiging zelfs versterken (“zie je wel, ze willen ons overtuigen”). Wat wél helpt, is aansluiten bij de waarden en emoties die onder het verzet liggen.

• Erken gedeelde waarden: benadruk dat jullie hetzelfde doel hebben – bijvoorbeeld een eerlijke en duurzame energietransitie.
• Ga niet in discussie, maar gebruik zelfreflectie: nodig mensen uit om zelf te onderzoeken hoe hun waarden zich verhouden tot hun standpunt. Bijvoorbeeld via gesprekken of burgerpanels waarin mensen hun eigen redenering kunnen verkennen.
• Bied ruimte voor nuance en gezichtsbehoud: als mensen hun mening bijstellen, willen ze niet als wispelturig worden gezien. Creëer dus een veilige setting waarin men kan zeggen: “Ik ben er anders over gaan denken.”

Interview met Matthijs Oppenhuizen, Omgevingsmanager bij Pure Energie

“Mensen zijn niet tegen duurzaamheid, ze zijn tegen onduidelijkheid”

Matthijs Oppenhuizen werkt als omgevingsmanager bij Pure Energie en beweegt zich dagelijks als initiatiefnemer van onder andere windparken tussen bewonersmaatschappelijke organisaties en bestuurders. Hij ziet weerstand niet als obstakel, maar als teken van betrokkenheid. Zijn ervaring leert: vertrouwen bouw je niet met mooie woorden, maar met consequent gedrag en eerlijke gesprekken – keer op keer.

Je spreekt met veel verschillende groepen. Wat kom je het meest tegen in gesprekken over windenergie?

“Emotie. En dat is logisch, want het gaat over iemands leefomgeving, niet over beleid. Mensen willen weten wat er met hun uitzicht of hun dorp gebeurt. Als je dan meteen met cijfers of technische argumenten komt, sla je de plank mis. Je kunt pas over inhoud praten als mensen voelen dat je ze echt hoort. Mensen zijn niet tegen duurzaamheid, ze zijn tegen onduidelijkheid.”

Hoe ga je om met weerstand bij inwoners?

“Weerstand is niet per se negatief, het is juist een teken van betrokkenheid. Mensen die boos zijn, geven eigenlijk aan dat ze zich verantwoordelijk voelen. Wat je niet moet doen, is die weerstand wegpraten. Vraag liever: waar komt dit gevoel vandaan? Vaak blijkt het gewoon onzekerheid of gebrek aan duidelijkheid. En eerlijk zijn helpt dan. Als iets al besloten is, zeg dat dan. Liever een harde waarheid dan valse hoop.”

Wat betekent participatie voor jou in de praktijk?

“Participatie is geen lijstje dat je afvinkt; het is een relatie die je opbouwt. In het begin is er wantrouwen, maar als mensen zien dat je doet wat je zegt, groeit het vertrouwen. Dat is geen communicatietruc, het is gewoon menselijk gedrag. En het kost tijd. Wij zeggen vaak: een windpark bouw je technisch in twee jaar, maar sociaal in tien.”

Sommige mensen zeggen: ‘je kunt draagvlak gewoon organiseren’. Wat vind jij daarvan?

“Acceptatie is niet te koop. Je kunt een eerlijk proces bieden, informatie delen, ruimte geven, maar uiteindelijk beslissen mensen zelf of ze dat vertrouwen geven. Wat helpt, is consequent en voorspelbaar zijn. Niet beloven wat je niet kunt waarmaken. Soms zeg ik gewoon: ik weet het nog niet, maar ik kom erop terug. Dat is veel beter dan doen alsof je het wel weet.”

En als het gaat over rechtvaardigheid in beleid, wat valt je op?

“We doen vaak alsof iedereen dezelfde uitgangspositie heeft, maar de werkelijkheid is anders. Voor een groot bedrijf is het veel makkelijker om een project te trekken dan voor een lokale coöperatie. Toch betekent het in de praktijk dat een coöperatie hetzelfde moet doen qua inspanning als een bedrijf. Dat is hoe het in het Klimaatakkoord staat. En het is goed voor een evenwichtige relatie tussen de partijen."

Tot slot: wat drijft jou persoonlijk in dit werk?

“Ik geloof in de energietransitie, maar ik geloof nog meer in de manier waarop we die samen kunnen doen. Het is complex, soms pijnlijk, maar als je na jaren praten een project van de grond ziet komen en bewoners zeggen: ‘We hebben het samen gedaan’, dan weet je dat het niet alleen duurzaam is, maar ook menselijk.”

Herhaling, herhaling, herhaling

Door exposure (herhaald contact met windinitiatieven en de mensen erachter) kan er een positievere associatie komen met windmolens, dit is een bekend fenomeen uit de sociale psychologie (mere exposure effect). Acceptatie ontwikkelt zich over jaren; tijd en herhaling zijn nodig om percepties te verschuiven. Draagvlak groeit bij inwoners geleidelijk — niet door één overleg of communicatieactie, maar door herhaald contact, gezamenlijke ervaringen en voortschrijdend inzicht. Vaak merk je dat mensen bij het tweede of derde gesprek al heel anders reageren dan in het begin.

Als mensen veranderen we onze houding door ervaring en observatie. Herhaalde interactie met een onderwerp en een persoon verlaagt de onzekerheid en vergroot het vertrouwen. Daarom zijn participatieprocessen die stapsgewijs en lerend zijn (in plaats van eenmalig consulterend) psychologisch effectiever.