Verwachtingen en gezondheidsklachten

Hinder is een serieus gezondheidsvraagstuk. Het gaat om gevoelens van irritatie, onbehagen of boosheid die, als ze langdurig aanhouden, stress kunnen veroorzaken. Chronische stress is slecht voor de gezondheid, blijkt uit veel breder onderzoek. Die stress kan ook al voorafgaand aan het project ontstaan.

Hinder verschilt per persoon en kan gebaseerd zijn op daadwerkelijke overlast en op zorgen over komende overlast. Het RIVM doet, ondersteund door een wetenschappelijke en maatschappelijke klankbordgroeponderzoek naar de relatie tussen windturbinegeluid en hinder en slaapverstoring. De resultaten van dit onderzoek worden eind 2026 verwacht. Ook brengt het RIVM elk kwartaal een update uit van nieuwe wetenschappelijke literatuur over windturbines en gezondheid in de wereld.

Wat daarnaast invloed heeft is het zogeheten nocebo-effect. Hoe dat precies zit vroegen we aan een onderzoeker in de gezondheidspsychologie.

Interview met Fabian Wolters, Onderzoeker in gezondheidspsychologie

“De verwachting wordt werkelijkheid”

Fabian Wolters onderzoekt aan Universiteit Leiden hoe verwachtingen invloed hebben op gezondheid en welzijn. Zijn onderzoek naar het zogeheten nocebo-effect laat zien dat klachten soms niet worden veroorzaakt door het geluid van windmolens, maar door de overtuiging dat ze schadelijk zijn. Hij benadrukt het belang van eerlijke communicatie en zorgvuldige omgang met zorgen.

Kunnen mensen fysieke klachten krijgen door windmolens?

“Ja, dat kan zeker. Mensen ontwikkelen fysieke klachten, meestal misselijkheid, duizeligheid, soms ook hoofdpijn, slaapproblemen of andere klachten. Dit komt niet zozeer door de windmolens zelf, maar door de ideeën die mensen erover hebben. Het gaat daarbij specifiek over de veronderstelling dat het infrasoon geluid dat windmolens produceren schadelijk zou zijn voor de gezondheid (Infrasoon geluid is geluid waarvan de frequentie zo laag ligt (onder 16 Hz), dat het menselijk gehoororgaan dit niet meer als geluid kan waarnemen, red). Tot nu toe ontkracht onderzoek dit duidelijk: windmolens produceren een verwaarloosbare hoeveelheid infrasoon geluid vergeleken met wat sowieso in de omgeving aanwezig is. De nabijheid van windmolens vertoont ook geen relatie met de hoeveelheid mensen die zelf aangeeft te lijden aan deze klachten.”

Als het geluid niet zorgt voor de klachten, wat is dan de oorzaak?

“Wat wél een voorspeller is van de klachten, is media-aandacht voor windmolens. In de media worden de mogelijke klachten vaak herhaald. Hoe vaker je dat hoort, hoe meer je erop gaat letten. In experimentele studies werd mensen verteld dat infrasoon geluid schadelijk is en vervolgens dat ze eraan blootgesteld zouden worden. Dit leidde ertoe dat ze inderdaad de genoemde klachten rapporteerden. Het maakte daarbij niet uit of ze ook echt blootgesteld werden aan het geluid. Dit bewijs leidt tot de conclusie dat er is sprake is van een nocebo-effect; mensen verwachten bepaalde symptomen te voelen, en door die verwachting gebeurt dat ook. Dit is overigens heel normaal en geldt ook voor andere verwachtingen.”

Is dit volgens jou reden om terughoudend te zijn met windenergie?

“Er zijn mensen die zeggen dat de negatieve effecten op de gezondheid genoeg redenen geven om geen windmolens te plaatsen. Voor hen maakt het niet uit waar die effecten precies door ontstaan, ze zijn er nu eenmaal. Daar ben ik het op basis van het bewijs niet mee eens. Het onderzoek laat duidelijk zien dat de windmolens op zichzelf geen klachten veroorzaken, dus dat zou geen reden moeten zijn om geen windmolens te plaatsen. Als de klachten door een nocebo-effect ontstaan, kan je voorlichting geven om die klachten te verminderen.”

Gezondheidsklachten

Omwonenden van windturbines melden regelmatig hinder, slaapverstoring of zorgen over gezondheid. Uit de RIVM-factsheet Gezondheidseffecten van windturbinegeluid (2025) blijkt dat hinder het meest onderzochte en duidelijkst aangetoonde effect is: hoe hoger het geluidsniveau, hoe meer hinder mensen ervaren. Chronische hinder kan op termijn bijdragen aan stressgerelateerde aandoeningen zoals hoge bloeddruk of hart- en vaatziekten, maar voor een direct oorzakelijk verband tussen windturbinegeluid en dergelijke ziekten is onvoldoende bewijs.

Onderzoeken naar slaapverstoring laten tegenstrijdige resultaten zien. Er is geen eenduidig verband tussen het geluidsniveau en slaapverstoring, al is er wél een indirect verband tussen ervaren hinder en slechter slapen. Het aandeel laagfrequent geluid en infrageluid van windturbines is vergelijkbaar met dat van andere bronnen, zoals verkeer; deze tonen zijn meestal niet hoorbaar en veroorzaken volgens het RIVM geen afzonderlijke gezondheidseffecten.

Naast geluid spelen ook persoonlijke en contextuele factoren een grote rol. Mensen die zich zorgen maken, weinig vertrouwen hebben in het proces of zich niet gehoord voelen, ervaren vaker hinder. Betrokkenheid bij de besluitvorming kan die hinder juist verminderen.

Strengere windnormen

Verder is er soms kritiek op het Nederlandse beleid. Sommige artsen en kritische groepen vinden dat de normen te ruim zijn en dat nieuwe, strengere wetenschappelijke inzichten onvoldoende worden meegenomen. Zij pleiten voor grotere afstanden en strengere regels. Onder andere deze lobby heeft recent geleid tot de instemming met een motie in de Tweede Kamer die strengere milieu-, geluids- en afstandsnormen wil zodat tachtig procent van de huidige zoekgebieden voor windturbines op land afvalt.

Hoe dan ook, belangrijk is: hoe mensen geluid beleven, hangt niet alleen af van het aantal decibellen. Ook persoonlijke factoren spelen mee: hoe gevoelig iemand is voor geluid, of iemand betrokken was bij het besluitvormingsproces, en of mensen het gevoel hebben dat ze eerlijk behandeld zijn. Als mensen zich overvallen of genegeerd voelen, of als ze geen voordeel ervaren van het windpark, versterkt dat de hinder. Deze fysieke en psychologische klachten vormen een wezenlijk probleem voor de omwonenden, waar de overheid en de ontwikkelaars niet hun ogen voor kunnen sluiten.

Interview met Gerlach Velthoven, Omgevingsmanager bewonerscoöperatie Betuwewind

“Je went eraan, maar niet iedereen kan dat”

Als omgevingsmanager bij bewonerscoöperatie Betuwewind combineert Gerlach Velthoven lokale betrokkenheid met zijn praktische ervaring. Hij woont zelf vlakbij een windpark en weet hoe het voelt om zowel deelnemer als gesprekspartner te zijn. Zijn boodschap: wees eerlijk over overlast, neem zorgen serieus en laat zien dat windenergie onderdeel is van een groter verhaal van lokale zeggenschap.

Je woont zelf vlakbij het windpark. Hoe is dat voor jou?

“Toen de windmolens eenmaal stonden, vond ik ze groot. Echt indrukwekkend. Ik dacht even: wat heb ik gedaan? Maar ik merkte ook dat het went. Dat geldt voor de meeste mensen. Toch zijn er altijd een paar mensen die echt last houden. Dat moeten we serieus nemen.”

Wat hoor je vooral als het gaat over gezondheid en windmolens?

“Gezondheid is een heel krachtig argument, omdat het over je basisveiligheid gaat. Mensen maken zich zorgen over het geluid, of over slaapverstoring. En dat begrijp ik. Tegelijkertijd is er veel angst die niet altijd klopt met wat we weten uit onderzoek. Het is belangrijk dat je dat niet wegwuift, maar samen onderzoekt: wat klopt hier en wat kunnen we eraan doen? Zo gingen we een keer gezamenlijk met inwoners op zoek naar bewijs voor ziekte. Toen bleek: de inwoners kenden persoonlijk niemand in Nederland die van de 3.000 windmolens ziek is geworden.”

Wat helpt om die zorgen te verminderen?

“Vooral open in gesprek gaan. Ik vraag mensen vaak: waar ben je precies bang voor? Of: waar heb je dat gehoord? Dan gaan ze soms zelf al relativeren. Ook helpt het enorm om mensen te laten zien hoe het echt wordt. Wij hebben 3D-beelden gebruikt waarop mensen konden zien hoe de molens er vanuit hun eigen tuin uit zouden zien. Dan valt het vaak mee.”

Zijn er situaties waarin mensen wel écht last hebben?

“Ja, dat kan. Zeker als je dicht bij een molen woont, tot 800 meter, kun je het geluid horen. Er is het ritmische wiekengeluid, maar soms ook een mechanisch bromgeluid. Dat laatste kan bij sommige mensen heel storend zijn. Wij hebben gekeken hoe we huizen konden verbeteren tegen geluidsoverlast, maar niet iedereen wil dat. Uiteindelijk wennen de meeste mensen eraan, maar voor een zeer kleine groep blijft het lastig. Ik vind dat we daar eerlijk over moeten zijn en ruimhartig moeten compenseren.”

Wat is jouw belangrijkste les in al die jaren?

“Dat je laat zien dat het windpark onderdeel is van een groter verhaal: minder fossiele energie betekent meer lokale zeggenschap. Wij werken bijvoorbeeld ook aan elektrisch rijden en energiearmoede. Dat helpt: een windmolen hangt samen met een breder systeem. Als je mensen hier goed in meeneemt, voelen ze zich serieus genomen en ontstaat er begrip. Misschien vinden ze het nog steeds niet mooi, maar ze snappen waarom het nodig is.”

Welke boodschap heb je voor gemeenten?

“Als je een overheid hebt die duidelijk zegt: ‘dit is waarom het nodig is en dit gaat gewoon gebeuren’ en als het dan ook daadwerkelijk gebeurt, dan blijft de tegenstand eigenlijk heel klein. Op één plek waren er honderd handtekeningen, allemaal van familieleden. Je ziet dan dat de actiegroep aanhang verliest, want ze gaan naar steeds zwaardere middelen grijpen om de publieke opinie te beïnvloeden."

Gesprekken over gezondheidszorgen

Zorgen over gezondheid rond windturbines raken vaak aan meer dan alleen geluid of afstand. Ze gaan over vertrouwen, zeggenschap en het gevoel van veiligheid in de eigen leefomgeving. Wie in gesprek gaat met bewoners doet er goed aan niet alleen te reageren op feiten, maar ook op gevoelens en waarden.

• Erken gevoelens vóór feiten - Gezondheidszorgen gaan zelden alleen over decibellen of normen, maar over veiligheid en vertrouwen. Begin met erkenning: “Ik hoor dat u zich zorgen maakt over uw gezondheid.”
• Luister zonder te corrigeren - Vraag door wat iemand precies voelt of merkt, zonder direct in te gaan op de juistheid van de beleving. Gehoord worden verlaagt spanning en vergroot openheid voor informatie.
• Wees transparant over wat wél en niet bekend is - Leg eerlijk uit wat onderzocht is, wat nog onzeker is, en hoe met die onzekerheden wordt omgegaan. Zeg niet “het is veilig”, maar “we weten op basis van huidig onderzoek dat het risico klein is, maar we blijven het volgen.”
• Vermijd de reflex van geruststelling - Te snel zeggen dat het “wel meevalt” of dat zorgen ongegrond zijn, wekt juist wantrouwen. Mensen willen niet gerustgesteld, maar serieus genomen worden.
• Zie emoties als informatie, niet als obstakel - Boosheid of angst duiden op waarden die geraakt worden, zoals gezondheid, rust of zeggenschap. Door die waarden te erkennen, ontstaat ruimte voor gesprek.
• Sluit af met menselijkheid - Een goede relatie tussen bewoners en overheid is de sterkste buffer tegen wantrouwen. Niet de perfecte factsheet, maar het gevoel: ze luisteren écht naar ons.