Bijlage: Literatuuroverzicht
In dit literatuuroverzicht vind je artikelen, casestudies, beschikbare educatieve middelen, recente onderzoeken, aanbod op het gebied van mediawijsheid voor communicatieprofessionals en een begrippenlijst.
Educatieve bronnen over desinformatie voor communicatieprofessionals
- Zo herken je 7 vormen van misleidend en onjuiste informatie
- Bekijk de handige Engelstalige infographic met 10 soorten misleidend nieuws, van de European Association for Viewers’ Interests (EAVI). Handreiking omgaan met desinformatie voor (mede)overheden
- Handreiking omgaan met desinformatie in uw werk in coronatijd | Brochure | Rijksoverheid.nl
- Handreiking signaleren van desinformatie en kwetsbaarheden, inclusief vragenlijst om kwetsbaarheden te signaleren (vanuit het Ministerie Justitie en Veiligheid)
- Maatschappelijke onrust en desinformatie: hulp voor gemeente vanuit de VNG
- DROG heeft in opdracht van het ministerie van BZK een game ontwikkeld voor wethouders en raadsleden
- Wat zegt de wetenschap over het herkennen en tegengaan van nepnieuws?
- A Field Guide to Fake News and Other Information Disorders is een gids die journalisten om meer kennis over nepnieuws te verzamelen.
- Het programma Medialogica van omroep HUMAN onderzoekt het verschil tussen beeld en werkelijkheid. Bekijk onder andere de aflevering: Waarheidsstrijders of Complotdenkers.
- Handvatten voor socialemediabeheerders bij online ongewenst gedrag en desinformatie.
- Hoe houd je bots, trollen en botnets uit elkaar? (Engels) – Global Investigative Journalism Network
Voorbeelden van desinformatie
- Kijk op Wikipedia, Nieuwscheckers, Pointer, BENEDMO en Hoax-wijzer voor actuele voorbeelden van desinformatieberichten.
- Of kijk naar deze factcheck over zonne-energie in relatie tot landoppervlakte. Bij Pointer vind je dit artikel met factchecks die zijn uitgevoerd rond een anti-windmolen lobbyist.
- My life as a troll
- Misleidende Berichten over Klimaat in het programma Nieuwsuur van de NOS.
- Nepnieuws en beïnvloeding bij de Amber versus Johnny Depp case.
- ”GGD’s, politici en prominente artsen worden door de leden van dit trollenleger online, maar ook fysiek lastig gevallen", schrijven journalisten van Pointer.
Psychologie en de impact van desinformatie
- Laagdrempelige uitleg van neuropschycholoog Margriet Sitskoorn over waarom we geloven in nepnieuws.
- Bekijk de documentaire The Social Dilemma
- Lees het artikel ‘Waarom we nog twijfelen aan klimaatwetenschappers?’ waarin de psychologie achter het wantrouwen wordt besproken met wetenschapsredacteur Maarten Keulenmans.
- Om zelf te leren hoe je twijfel kunt zaaien, is het gratis online spelletje Cranky Uncle ontwikkeld.
- Makers en verspreiders van nepnieuws zetten nepaccounts in om hun berichten extra populair te laten lijken van Netwerk Mediawijsheid
- Ze gebruiken allerlei psychologische technieken om lezers te proberen te overtuigen (artikel Marketingfacts)
- Boek: Voor ieder wat waar van Rob Wijnberg
- Boek: Echt Nep van Menno van Doorn, Sander Duivestein en Thijs Pepping
- Informatie-overvloed en desinformatie: Journalist Peter Pomerantsev helpt zicht te houden op de waarheid.
- Luuk Ex is onderzoeker nieuwswijsheid bij Beeld & Geluid en doet onderzoek naar de berichtgeving rondom nepnieuws.
Mediawijsheid voorlichting & educatieve middelen
- Lees op de website Isdatechtzo.nl tips hoe je desinformatie kunt herkennen.
- Leer meer over het herkennen én de werking van nepnieuws, algoritmes en meer in de dossiers op NPO Kennis. Waarom is mediawijsheid belangrijk?
- Overzicht van mediawijsheid interventies
- Hoe controleer je of nieuws echt is? Nieuws in de klas biedt een checklist om nieuws te controleren.
- Leer de tactieken van nepnieuwsmakers herkennen met de serious game Slecht Nieuws van DROG. Er is ook een Engelse versie en een versie voor kinderen beschikbaar. DROG biedt ook workshops, lezingen en trainingen.
- Kennisnet kijkt verder dan nepnieuws en biedt een overzicht van tien soorten misleidend nieuws.
- Voor kinderen vanaf 10 jaar biedt de jeugdwebsite HoeZoMediawijs.nl een dossier over het herkennen van een nepprofiel.
- Probiblio biedt speciaal voor bibliotheken de training Fake News.
- Organiseer mediawijsheid-activiteiten tijdens de De Week van de Mediawijsheid.
- #YNG Escape Game. Een escaperoomspel inclusief lesprogramma om jongeren weerbaar en sterker te maken op het gebied van sociale media.
- Under Pressure. Een lesmethode waarin peer education en gamification worden gecombineerd met als doel enerzijds het versterken van weerbaarheid tegen desinformatie onder jongeren om polarisatie, isolatie en extremisme tegen te gaan, anderzijds om het democratisch burgerschap te versterken.
Informatie over factchecken en maatregelen
- Pre-bunking als medicijn tegen desinformatie?
- Een uitgebreide rapportage met factcheck technieken van het journalistiek platform Bellingcat
- Het Poynter Institute brengt misinformatie maatregelen van verschillende landen in kaart.
- Bedrijven zoals Twitter, Google en Facebook hebben een eigen gedragscode ondertekend en beloven meer actie.
Factcheckorganisaties
- Factcheck Nederland
- Nieuwscheckers
- The Factclub
- Reporterslab
- Wikipedia
- Pointer
- BENEDMO
- Hoax-wijzer
- Dokter Media geeft uitleg en extra informatie bij medische nieuwsberichten.
- Kranten: NRC Checkt en NUcheckt gaan op zoek naar (on)waarheden in het nieuws.
- TrusttheSource heeft gratis software ontwikkeld waarmee journalisten kunnen factchecken.
- Het onderzoekscollectief Bellingcat onthult nepnieuws met informatie uit openbare internetbronnen zoals YouTtube, sociale media en Google Earth.
Complotdenkers
- Aflevering over Radicale complotdenkers bij Nieuwsuur
- Bestaat er zoiets als de waarheid? Wel of niet vaccineren, klimaatverandering of de complotten rond 9/11: geen feit is veilig, volgens socioloog Jaron Harambam.
- De zorgen van complotdenkers moeten gehoord worden
- Focus - Podcastserie Wetenschapsverhalen over complotdenken
- Volkskrant: Zo voer je een zinnig gesprek met een complotdenker
Wetenschap & dialoog
- Communicatie in tijden van onbehagen | Moet dat nou zo?!
- Atlas van Afgehaakt Nederland
- Kijk op pagina 9 van deze handreiking desinformatie in tijden van corona naar gesprekstips van wetenschappers
Wantrouwen & journalistiek en online gedrag
- Journalistiek & desinformatie rapportage van Unesco
- Online Ontspoord | Onderzoek Rathenau
- Vertrouwen in nieuws | Commissariaat van de Media
- BENEDMO Rapport: Hoe journalisten omgaan met de uitdagingen van desinformatie.
- Digitalisering van het nieuws (Rathenau Instituut, 2018).
- Wie weet nog wat er waar is? (I&O Research in opdracht van de Volkskrant, 2017).
- Oprichter van De Correspondent Rob Wijnberg legt in dit artikel uit waarom objectieve journalistiek niet alleen onmogelijk, maar ook erg onwenselijk is.